Zbiornik Goczałkowicki (tzw. Jezioro Goczałkowickie)

Sztuczny zbiornik wodny utworzony na Wiśle w 1956 roku. Zajmuje powierzchnię 3200 ha, ma pojemność 168 mln m³; położony na terenie gminy Goczałkowice-Zdrój (województwo śląskie). Jest to zbiornik retencyjny zaopatrujący w wodę pitną większą część Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP).

Projekt Zapory

W roku 1947, dwa lata po zakończeniu II Wojny Światowej rozpoczęto poważnie dyskutować nad możliwością budowy zbiornika na Małej Wiśle pod Goczałkowicami. Celem dyskusji było określenie,  czy budowa zapory  jest możliwa  i celowa, oraz czy utworzony zbiornik znacząco zredukuje fale powodziowe, czy da poważne rezerwy wody pitnej i przemysłowej dla Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Okres wstępnego rozpoznania tematu trwał  niespełna 2 lata, a zebrane materiały stanowiły podstawę do wykonania projektu generalnego. Prace projektowe zakończono i zatwierdzono pod koniec 1949 r.

W realizacji tego przedsięwzięcia uczestniczyli wybitni specjaliści, hydrolodzy, hydrotechnicy, hydraulicy, geologowie oraz specjaliści od gospodarki wodnej, których w tym momencie warto przypomnieć.

Projektanci:

inż. Jerzy Skrzyński – generalny projektant,
inż. Włodzimierz Weber, inż. Czesław Gotowt, inż. K. Daczyński

Kierownicy robót:

inż. Bogdan Dybizbański, inż. Zdzisław Szubiga, inż. Józef Kocel, techn. Stanisław Skipioł, inż. Juliusz Wojewódzki, inż. Zbigniew Żuk, mistrz.  Jan Konwerski, inż. Jerzy Pieńkowski, inż. Kazimierz Smoleński, inż. Józef Moryl, inż. Jerzy Terlecki, inż. Włodzimierz Drzyżdzyk

Nadzór inwestorski:

inż. Karol Giercuszkiewicz, inż. Bronisław Pohoski, techn. Antoni Bolek, techn. Antoni Pałkowski, inż. Pawłowski, inż. Tadeusz Świdziński, inż. Nitchke, inż. Adam Ślepiak, inż. Wiktor Słoczyński, inż. Edward Szwed

Stali konsultanci z okresu budowy i pierwszych lat eksploatacji:

Prof. Julian Lambor – gospodarka wodna
Prof. Wacław  Balcerski - hydrotechnika
Prof. Edward Światopełk-Czetwiertyński – hydraulika
Prof. Zbigniew   Żmigrodzki – konstrukcje.

Okres budowyzapory

1 stycznia 1950 r. powołane zostało Państwowe Kierownictwo Budowy Zbiornika (jako przedstawiciel Inwestora) i rozpoczęto budowę jednej z największych inwestycji planu 6-cio letniego. Budowę zrealizowano w latach 1950-1955, co jest czasem rekordowym w Polsce. Przy budowie pracowało w systemie 3-zmianowym ponad 1200 ludzi.  

Lokalizacja zapory

Zbiornik posiada powierzchnię 32 km2, długość około 12,5 km i średnią szerokość około 2,5 km. Lewy, północny brzeg narażony jest na abrazję; bezpośrednio powyżej zapory i w rejonie pompowni w Łące brzeg jest ubezpieczony płytami betonowymi, na pozostałych odcinkach wykonano narzuty kamienne. Prawy (południowy) brzeg zbiornika na odcinku około 5 km od zapory jest wysoki i łagodnie nachylony, i w małym stopniu ulega abrazji. Dalszy odcinek prawego brzegu aż do końca cofki jest zabezpieczony zaporą boczną.

Podstawowe dane liczbowe o zbiorniku

Powierzchnia zlewni w przekroju piętrzenia:
522 km2
Pojemność całkowita:
165,6 hm3
Długość zapory w koronie:
2980 m
Max wysokość piętrzenia:
14 m

Charakterystyczne rzędne:

Korona zapory
259,00  m n.p.m.
Max poziom piętrzenia
257,00  m n.p.m.
Krawędź progu przelewu stałego
256,00  m n.p.m.

Funkcja zbiornika

Zbiornik Goczałkowicki jest źródłem wody dla aglomeracji katowickiej i rybnickiej w oparciu o  ujmowaną wodę przez Stacje Uzdatniania Wody Goczałkowice i Strumień. Wodociąg grupowy Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach jest w Polsce największym tego typu kompleksem i jednym z nielicznych w Europie. Obejmuje swym zasięgiem obszar GOP,  ROW i rejon Jaworzna o łącznej powierzchni około 4300 km2. Dostarcza wodę do 66 gmin woj. Śląskiego i 3 gmin woj. małopolskiego. Z wodociągu tego korzysta około 3,4 mln. mieszkańców.

Zbiornik Goczałkowicki tworzono z zamiarem pozyskania źródła wody pitnej dla okręgu górnośląskiego, a także celem ochrony przeciwpowodziowej dla okolicznych Gmin zlokalizowanych w Dolinie Małej Wisły.

Funkcją zbiornika  jest równiż gospodarka rybacka, którą należy traktować jako pierwszy etap biologicznego uzdatniania wód systemu wodociągowego GPW. Od początku eksploatacji zbiornika utworzono Gospodarstwo Rybackie, które dokonuje corocznych zarybień i odłowów ryb. Zbiornik zarybiany jest rybami drapieżnymi, takimi jak szczupak, sandacz, węgorz, które traktowane są jako naturalni sprzymierzeńcy w procesie wstępnego uzdatniania wody. Odławiane są natomiast ryby zwykle żerujące w dnie (karpiowate, leszcz, drobnica biała). Prawidłowo prowadzona  i zorganizowana gospodarka rybacka na zbiorniku daje wymierne korzyści, bowiem obserwowane jest sukcesywne polepszanie się jakości wody w zbiorniku jak i kondycji odławianych ryb. 

Zbiornik zamknięty jest dla uprawiania rekreacji (sporty wodne, kąpieliska). Wyjątek stanowi sportowy połów ryb, czyli wędkarstwo. Dla wędkarzy dostępne są północne brzegi zbiornika, tereny poniżej i powyżej zbiornika oraz linia brzegowa od strony południowej; łącznie około 30 km linii brzegowej. W świecie wędkarzy Zbiornik Goczałkowicki uważany jest za "królestwo sandacza”.

Kapitalny remont zapory czołowej w latach 1999-2005 

Po pół wieku eksploatacji zapory czołowej jej stan techniczny nie budził większych zastrzeżeń. Wielkość osiadań reperów kontrolnych jak i analiza zjawisk filtracji w korpusie zapory nie wykazywało żadnych nieprawidłowości w pracy korpusu zapory. Wyposażenie technologiczne zamknięć spustów dennych i przelewu burzowego choć w pełni sprawne uznano jako technologicznie przestarzałe - niektóre urządzenia pochodziły z 1948 r. Płyty betonowe na skarpie odwodnej wykazywały lokalne uszkodzenia które w przypadku nie podjęcia w porę odpowiednich zabiegów modernizacyjnych mogłyby w konsekwencji doprowadzić do uszkodzenia elementu uszczelniającego korpus  zapory jakim jest iłowy oraz żelbetowy ekran szczelny. W 1999 roku opracowana została koncepcja programowo-przestrzenna modernizacji zapory w Goczałkowicach zawierająca zakres robót z ich wstępną wyceną.  Z uwagi na duży zakres robót, oraz ich koszt  prace modernizacyjne rozłożono na 5 lat (2001-2005). Całkowity koszt prac modernizacyjnych zamknął się kwotą 25.000.000 PLN.  Zadanie było współfinansowane w 75% ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach, formie pożyczki i dotacji. W ramach zadania modernizacja zapory czołowej w Goczałkowicach wykonano następujący zakres robót:

- Modernizacja wyposażenia technologicznego spustu dennego,
- Modernizacja płyt betonowych skarpy odwodnej,
- Modernizacja konstrukcji żelbetowych spustu dennego zapory,
- Modernizacja konstrukcji żelbetowych przelewu burzowego,
- Modernizacja mostu nad przelewem,
- Modernizacja wyposażenia technologicznego oraz wykonanie zamknięć remontowych przelewu burzowego,
- Przeprowadzono makroniwelację czaszy zbiornika dla dwóch łowisk (2x 10 ha),
- W obrębie gospodarstwa rybackiego w Łące pogłębiono port i naprawiono konstrukcje żelbetowe, - - Zmodernizowano bariery spustu dennego oraz przelewu burzowego, wykonano bariery na przyczółkach  i stopniach przelewu burzowego,
- Wykonano modernizację aparatury kontrolno pomiarowej – 40 nowych piezometrów korpusu zapory,
- Wykonano instalacje do zdalnego pomiaru poziomu wód dla wszystkich piezometrów w korpusie zapory oraz istotnych piezometrów na przedpolu zapory,
- Wykonano instalację urządzeń do zdalnego pomiaru wydatku studni odciążających drugi poziom wodonośny,
- Zainstalowano aparaturę kontrolną do pełnej wizualizacji pracy wszystkich urządzeń technologicznych zapory,
- Zainstalowano system kamer przemysłowych pozwalających na ciągłe monitorowanie obiektu,
- Wykonano modernizację drogi na koronie zapory,
- Przeprowadzono prace związane z usunięciem roślinności porastającej czaszę zbiornika przy obniżonym piętrzeniu (wykaszanie , wywóz, utylizacja ). Łącznia powierzchnia z której usunięto  roślinność z czaszy zbiornika przed ponownym piętrzeniem wyniosła 587 ha.

Remont kapitalny zapory wiązał się  w pewnym sensie z wielkim eksperymentem ekologicznym i technicznym. Nigdy bowiem wcześniej, nie obniżano poziomu piętrzenia w zbiorniku na tak długi czas. Przed rozpoczęciem prac, dokonano żmudnych symulacji, które miały zapewnić administratora zbiornika o tym, że podczas modernizacji zbiornik pełnić będzie w pełni wszystkie swoje funkcje. Dla zapewnienia wystarczającej ilości wody dla systemu wodociągowego opracowano instrukcję eksploatacji zbiornika w czasie trwania remontu w powiązaniu z międzyzlewniowym przerzutem wody z Kaskady Soły.

Nie obyło się też bez niespodzianek takich jak wzrost roślinności w odsłoniętej czaszy zbiornika.  Przed ponownym napełnienie zbiornika usunięto i zutylizowano około 20.000 ton biomasy.

Podsumowanie

Na przestrzeni 50-ciu lat eksploatacji zbiornika w pamięci ludzi związanych z jego obsługą zapisało się wiele znamiennych chwil, zarówno  przynoszących poczucie satysfakcji zawodowej, co potwierdza bogactwo przyrodnicze zbiornika, dobra jakość wody,  skutecznie zredukowane fale powodziowe czy też przeprowadzony w ostatnich latach kapitalny remont. Były tez chwile trudne, czasem dramatyczne jak przebicie hydrauliczne z drugiego poziomu wodonośnego w okolicach spustu dennego w 1963 r. kiedy  zagrożona była stateczność zapory. Były też trudne do opanowania powodzie,  zwłaszcza te ostatnie z 1996 i 1997 roku. Lata osiemdziesiąte i początek dziewięćdziesiątych to okres letnich zakwitów sinicowych i deficytów wody. Ze wszystkich tych doświadczeń wyciągano wnioski, korygując procedury i rozbudowując systemy wspomagające bezpieczeństwo obiektu.

Na podstawie opracowania GPW 

Liczba komentarzy (95) - Dodaj swój komentarz do tego artykułu...